Thiết kế âm thanh hội trường không đơn giản là chọn loa công suất lớn rồi bố trí quanh sân khấu. Một hệ thống tốt cần đảm bảo người ngồi hàng đầu hay cuối hội trường đều nghe rõ, âm lượng tương đối đồng đều, lời nói dễ hiểu và hệ thống hoạt động ổn định khi tổ chức hội nghị, biểu diễn hay sự kiện. Vì vậy, ngay từ khi lên phương án cần quan tâm đồng thời tới âm học phòng, độ phủ loa, mức âm và khả năng xử lý tín hiệu.
Đảm bảo độ phủ âm thanh đồng đều
Một trong những tiêu chuẩn quan trọng nhất khi thiết kế âm thanh hội trường là độ phủ. Loa cần hướng âm thanh tới khu vực khán giả thay vì phát quá nhiều năng lượng lên trần, tường bên hoặc các bề mặt không có người nghe.
Theo tài liệu hướng dẫn thiết kế của Biamp, góc phủ loa cần được lựa chọn dựa trên phạm vi ghế ngồi thực tế. Với khu vực quá rộng, có thể phải dùng nhiều loa hoặc chia thành các vùng phủ khác nhau thay vì cố gắng sử dụng một loa cho toàn bộ không gian.
Ở hội trường sâu, chỉ đặt loa chính hai bên sân khấu đôi khi khiến hàng ghế phía cuối nghe nhỏ hơn đáng kể. Khi đó có thể bổ sung loa delay phía giữa hoặc cuối phòng. Ngược lại, các hàng ghế sát sân khấu có thể sử dụng loa front fill để tránh tình trạng âm thanh từ loa chính đi qua phía trên đầu người nghe.
Mục tiêu cuối cùng không phải là “càng nhiều loa càng tốt”, mà là mức âm giữa các vị trí ngồi không chênh lệch quá lớn.
Ưu tiên độ rõ của lời nói
Hội trường thường phục vụ phát biểu, hội nghị, đào tạo, văn nghệ và nhiều hoạt động có sử dụng micro. Vì vậy, nghe rõ lời nói là yêu cầu gần như bắt buộc.
IEC 60268-16:2020 đưa ra phương pháp đánh giá khách quan khả năng truyền đạt lời nói thông qua chỉ số STI – Speech Transmission Index. Chỉ số này nằm trong khoảng từ 0 đến 1 và chịu ảnh hưởng bởi tiếng ồn, âm vang, hệ thống loa và đặc điểm không gian.
Trong thực tế thiết kế, muốn tăng độ rõ tiếng nói cần hạn chế âm phản xạ quá mạnh, chọn loa có hướng tính phù hợp và tránh để nhiều loa cùng phủ một khu vực nhưng tín hiệu tới tai người nghe lệch thời gian quá lớn.
Đây cũng là lý do một hội trường nghe “rất to” chưa chắc đã nghe “rất rõ”.
Kiểm soát thời gian vang của hội trường
Thời gian vang, thường gọi là RT hoặc RT60, là khoảng thời gian để mức âm trong phòng suy giảm 60 dB sau khi nguồn âm dừng. ISO 3382-1 là một trong những tiêu chuẩn quốc tế đề cập đến việc đo thời gian vang và các thông số âm học của không gian biểu diễn, âm nhạc và lời nói.
Nếu hội trường có thời gian vang quá dài, tiếng micro dễ bị đục, các từ nối vào nhau và người ngồi xa sân khấu khó nghe rõ nội dung. Ngược lại, phòng được xử lý quá “khô” có thể khiến phần biểu diễn âm nhạc thiếu cảm giác tự nhiên.
Vì vậy không có một con số RT60 duy nhất phù hợp cho mọi hội trường. Phòng chủ yếu dùng hội nghị, diễn thuyết thường cần kiểm soát âm vang chặt hơn không gian ưu tiên biểu diễn âm nhạc. Diện tích, thể tích phòng, chiều cao trần và vật liệu hoàn thiện đều phải được tính đến.
Mức âm phải đủ nhưng không nên quá lớn
Công suất lớn không phải tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá một hệ thống âm thanh hội trường. Điều quan trọng hơn là tại vị trí người nghe có đạt mức áp suất âm cần thiết hay không.
Hệ thống cần có đủ dự phòng công suất để những đoạn nhạc hoặc giọng nói có mức tín hiệu tăng đột ngột không khiến ampli và loa làm việc sát giới hạn liên tục. Tuy nhiên, tăng âm lượng quá mức để bù cho thiết kế độ phủ kém thường chỉ làm khu vực gần loa quá to trong khi phía xa vẫn chưa rõ.
Một thiết kế tốt sẽ kết hợp đúng giữa độ nhạy loa, công suất, khoảng cách tới khán giả, góc phủ và mức nhiễu nền của phòng.
JBL cũng nhấn mạnh yếu tố đồng đều SPL trong các tài liệu thiết kế hệ thống, thay vì chỉ quan tâm tới mức âm cực đại.
Bố trí loa và căn chỉnh Delay hợp lý
Với hội trường lớn sử dụng nhiều cụm loa, thời gian tín hiệu tới người nghe cần được xử lý cẩn thận.
Ví dụ, loa delay phía cuối phòng nằm gần người nghe hơn loa chính trên sân khấu. Nếu hai nguồn phát đồng thời mà không căn chỉnh, người nghe có thể cảm nhận tiếng không tập trung hoặc xuất hiện hiện tượng giống tiếng vọng.
Tài liệu thiết kế của Shure đề cập việc thiết lập delay cho từng vùng để âm thanh từ các cụm loa phối hợp với nguồn chính và tạo cảm giác âm thanh vẫn xuất phát từ khu vực sân khấu.
Đây là bước rất quan trọng đối với những hội trường dài, có ban công hoặc sử dụng hệ thống loa phân tán.
Hạn chế hú rít và tăng khoảng dự trữ chống hú
Micro hội trường thường hoạt động khá gần loa, đặc biệt ở sân khấu có nhiều micro cổ ngỗng, micro không dây hoặc micro dành cho ca hát. Nếu vị trí loa không hợp lý hoặc gain được tăng quá cao, hệ thống rất dễ xuất hiện feedback.
Khi thiết kế nên tránh hướng vùng phát chính của loa trực tiếp vào micro, lựa chọn đặc tính hướng của micro phù hợp và cân chỉnh gain từng kênh ngay từ đầu.
EQ, bộ chống hú hoặc DSP có thể hỗ trợ nhưng không nên được xem là giải pháp để sửa một hệ thống có cách bố trí loa và micro sai ngay từ thiết kế.
Xử lý âm học song song với thiết kế thiết bị
Một sai lầm khá phổ biến là đầu tư nhiều tiền cho loa, mixer và cục đẩy nhưng gần như bỏ qua âm học phòng.
Tường kính, nền đá, trần cứng hay những bức tường phẳng diện tích lớn đều có thể tạo phản xạ mạnh. Khi đó, nâng cấp loa chưa chắc làm tiếng rõ hơn.
Các vật liệu tiêu âm, rèm sân khấu, ghế có đệm, tấm xử lý âm học hoặc giải pháp khuếch tán cần được cân nhắc từ giai đoạn thiết kế. Shure cũng lưu ý rằng vị trí loa và đặc tính âm học phòng có ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng phân bố âm thanh và độ rõ tiếng nói.
Thiết kế hệ thống phù hợp đúng mục đích sử dụng
Cuối cùng, tiêu chuẩn quan trọng nhất vẫn là hệ thống phải đáp ứng đúng nhu cầu của hội trường. Một hội trường chuyên họp sẽ ưu tiên độ rõ lời nói và tính ổn định, trong khi sân khấu biểu diễn cần thêm dải trầm, monitor và khả năng xử lý nhiều nguồn âm thanh.
Với những không gian đa năng, phương án Left/Right, Center hoặc Left/Center/Right có thể được cân nhắc tùy cấu trúc phòng và loại chương trình. Biamp cũng chỉ ra rằng những không gian biểu diễn và thuyết trình khác nhau có thể cần cấu hình loa khác nhau để toàn bộ khu vực ghế ngồi đều được phục vụ phù hợp.
Có thể thấy, thiết kế âm thanh hội trường đạt chuẩn là bài toán tổng hợp giữa thiết bị, âm học và cách bố trí. Khi độ phủ, độ rõ tiếng nói, thời gian vang, mức âm và delay được tính toán ngay từ đầu, hệ thống sẽ dễ căn chỉnh hơn, hạn chế hú rít và mang lại trải nghiệm nghe đồng đều cho khán giả. Với những hội trường cần thiết kế hoặc nâng cấp hệ thống chuyên nghiệp, có thể liên hệ Lạc Việt Audio – 0982 655 355 để được khảo sát và tư vấn phương án phù hợp với diện tích cũng như mục đích sử dụng.
Đảm bảo độ phủ âm thanh đồng đều
Một trong những tiêu chuẩn quan trọng nhất khi thiết kế âm thanh hội trường là độ phủ. Loa cần hướng âm thanh tới khu vực khán giả thay vì phát quá nhiều năng lượng lên trần, tường bên hoặc các bề mặt không có người nghe.
Theo tài liệu hướng dẫn thiết kế của Biamp, góc phủ loa cần được lựa chọn dựa trên phạm vi ghế ngồi thực tế. Với khu vực quá rộng, có thể phải dùng nhiều loa hoặc chia thành các vùng phủ khác nhau thay vì cố gắng sử dụng một loa cho toàn bộ không gian.
Ở hội trường sâu, chỉ đặt loa chính hai bên sân khấu đôi khi khiến hàng ghế phía cuối nghe nhỏ hơn đáng kể. Khi đó có thể bổ sung loa delay phía giữa hoặc cuối phòng. Ngược lại, các hàng ghế sát sân khấu có thể sử dụng loa front fill để tránh tình trạng âm thanh từ loa chính đi qua phía trên đầu người nghe.
Mục tiêu cuối cùng không phải là “càng nhiều loa càng tốt”, mà là mức âm giữa các vị trí ngồi không chênh lệch quá lớn.
Ưu tiên độ rõ của lời nói
Hội trường thường phục vụ phát biểu, hội nghị, đào tạo, văn nghệ và nhiều hoạt động có sử dụng micro. Vì vậy, nghe rõ lời nói là yêu cầu gần như bắt buộc.
IEC 60268-16:2020 đưa ra phương pháp đánh giá khách quan khả năng truyền đạt lời nói thông qua chỉ số STI – Speech Transmission Index. Chỉ số này nằm trong khoảng từ 0 đến 1 và chịu ảnh hưởng bởi tiếng ồn, âm vang, hệ thống loa và đặc điểm không gian.
Trong thực tế thiết kế, muốn tăng độ rõ tiếng nói cần hạn chế âm phản xạ quá mạnh, chọn loa có hướng tính phù hợp và tránh để nhiều loa cùng phủ một khu vực nhưng tín hiệu tới tai người nghe lệch thời gian quá lớn.
Đây cũng là lý do một hội trường nghe “rất to” chưa chắc đã nghe “rất rõ”.
Kiểm soát thời gian vang của hội trường
Thời gian vang, thường gọi là RT hoặc RT60, là khoảng thời gian để mức âm trong phòng suy giảm 60 dB sau khi nguồn âm dừng. ISO 3382-1 là một trong những tiêu chuẩn quốc tế đề cập đến việc đo thời gian vang và các thông số âm học của không gian biểu diễn, âm nhạc và lời nói.
Nếu hội trường có thời gian vang quá dài, tiếng micro dễ bị đục, các từ nối vào nhau và người ngồi xa sân khấu khó nghe rõ nội dung. Ngược lại, phòng được xử lý quá “khô” có thể khiến phần biểu diễn âm nhạc thiếu cảm giác tự nhiên.
Vì vậy không có một con số RT60 duy nhất phù hợp cho mọi hội trường. Phòng chủ yếu dùng hội nghị, diễn thuyết thường cần kiểm soát âm vang chặt hơn không gian ưu tiên biểu diễn âm nhạc. Diện tích, thể tích phòng, chiều cao trần và vật liệu hoàn thiện đều phải được tính đến.
Mức âm phải đủ nhưng không nên quá lớn
Công suất lớn không phải tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá một hệ thống âm thanh hội trường. Điều quan trọng hơn là tại vị trí người nghe có đạt mức áp suất âm cần thiết hay không.
Hệ thống cần có đủ dự phòng công suất để những đoạn nhạc hoặc giọng nói có mức tín hiệu tăng đột ngột không khiến ampli và loa làm việc sát giới hạn liên tục. Tuy nhiên, tăng âm lượng quá mức để bù cho thiết kế độ phủ kém thường chỉ làm khu vực gần loa quá to trong khi phía xa vẫn chưa rõ.
Một thiết kế tốt sẽ kết hợp đúng giữa độ nhạy loa, công suất, khoảng cách tới khán giả, góc phủ và mức nhiễu nền của phòng.
JBL cũng nhấn mạnh yếu tố đồng đều SPL trong các tài liệu thiết kế hệ thống, thay vì chỉ quan tâm tới mức âm cực đại.
Bố trí loa và căn chỉnh Delay hợp lý
Với hội trường lớn sử dụng nhiều cụm loa, thời gian tín hiệu tới người nghe cần được xử lý cẩn thận.
Ví dụ, loa delay phía cuối phòng nằm gần người nghe hơn loa chính trên sân khấu. Nếu hai nguồn phát đồng thời mà không căn chỉnh, người nghe có thể cảm nhận tiếng không tập trung hoặc xuất hiện hiện tượng giống tiếng vọng.
Tài liệu thiết kế của Shure đề cập việc thiết lập delay cho từng vùng để âm thanh từ các cụm loa phối hợp với nguồn chính và tạo cảm giác âm thanh vẫn xuất phát từ khu vực sân khấu.
Đây là bước rất quan trọng đối với những hội trường dài, có ban công hoặc sử dụng hệ thống loa phân tán.
Hạn chế hú rít và tăng khoảng dự trữ chống hú
Micro hội trường thường hoạt động khá gần loa, đặc biệt ở sân khấu có nhiều micro cổ ngỗng, micro không dây hoặc micro dành cho ca hát. Nếu vị trí loa không hợp lý hoặc gain được tăng quá cao, hệ thống rất dễ xuất hiện feedback.
Khi thiết kế nên tránh hướng vùng phát chính của loa trực tiếp vào micro, lựa chọn đặc tính hướng của micro phù hợp và cân chỉnh gain từng kênh ngay từ đầu.
EQ, bộ chống hú hoặc DSP có thể hỗ trợ nhưng không nên được xem là giải pháp để sửa một hệ thống có cách bố trí loa và micro sai ngay từ thiết kế.
Xử lý âm học song song với thiết kế thiết bị
Một sai lầm khá phổ biến là đầu tư nhiều tiền cho loa, mixer và cục đẩy nhưng gần như bỏ qua âm học phòng.
Tường kính, nền đá, trần cứng hay những bức tường phẳng diện tích lớn đều có thể tạo phản xạ mạnh. Khi đó, nâng cấp loa chưa chắc làm tiếng rõ hơn.
Các vật liệu tiêu âm, rèm sân khấu, ghế có đệm, tấm xử lý âm học hoặc giải pháp khuếch tán cần được cân nhắc từ giai đoạn thiết kế. Shure cũng lưu ý rằng vị trí loa và đặc tính âm học phòng có ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng phân bố âm thanh và độ rõ tiếng nói.
Thiết kế hệ thống phù hợp đúng mục đích sử dụng
Cuối cùng, tiêu chuẩn quan trọng nhất vẫn là hệ thống phải đáp ứng đúng nhu cầu của hội trường. Một hội trường chuyên họp sẽ ưu tiên độ rõ lời nói và tính ổn định, trong khi sân khấu biểu diễn cần thêm dải trầm, monitor và khả năng xử lý nhiều nguồn âm thanh.
Với những không gian đa năng, phương án Left/Right, Center hoặc Left/Center/Right có thể được cân nhắc tùy cấu trúc phòng và loại chương trình. Biamp cũng chỉ ra rằng những không gian biểu diễn và thuyết trình khác nhau có thể cần cấu hình loa khác nhau để toàn bộ khu vực ghế ngồi đều được phục vụ phù hợp.
Có thể thấy, thiết kế âm thanh hội trường đạt chuẩn là bài toán tổng hợp giữa thiết bị, âm học và cách bố trí. Khi độ phủ, độ rõ tiếng nói, thời gian vang, mức âm và delay được tính toán ngay từ đầu, hệ thống sẽ dễ căn chỉnh hơn, hạn chế hú rít và mang lại trải nghiệm nghe đồng đều cho khán giả. Với những hội trường cần thiết kế hoặc nâng cấp hệ thống chuyên nghiệp, có thể liên hệ Lạc Việt Audio – 0982 655 355 để được khảo sát và tư vấn phương án phù hợp với diện tích cũng như mục đích sử dụng.